El-Harezmi

El-Harezmi
El-Harezmi
	arapça أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي‎
Doğma adı	arapça محمد بن موسى الخوارزمي‎
Doğğan künü	780 yaqın
Doğğan yeri	bilinmez;
Ölgen künü	850 yaqın
Ölgen yeri	ğaliba, Bağdad, Abbasiy halifeligi;
Zenaatı	riyaziyatçı, astronomiyacı, coğrafiyacı, felsefeci, terciman, tarihçı
	Wikimedia Commons saytındaki; Multimedia fayllar

Muhammed ibn Musa el-Harezmi (arapça محمد بن موسى الخوارزمي‎; qararnen 780 — qararnen 850) — orta asır islâm dünyasınıñ riyaziyatçı, astronom ve coğrafiyacısı. O, cebirni sistemalı tarzda beyan etken ilk kitaplarnıñ birini yazdı. «Algoritm» sözü onıñ adınıñ latinleşken Algoritmi şeklinden, «algebra» sözü ise kitabınıñ serlevasındaki al-jabr sözünden kelgen.^[4]

Tercimeial

El-Harezminiñ ayatı aqqında az malümat qaldı. Onıñ «el-Harezmi» nisbesi Harezmnen bağlı olğanını köstere, amma doğğan yeri tam belli degil. Bazı orta asır menbalarında «el-Mecusi» ve «el-Qutrubbuli» lağapları da añıla; lâkin bu lağaplarnıñ aynı şahısqa ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında fikir birligi yoq.^[5]

El-Harezmi ilmiy faaliyetiniñ büyük qısmını Bağdatta keçirdi. Halife el-Memun devrinde (813–833) saraynen bağlı «İkmet evi» kitaphanesinde alim olaraq çalıştı. Bu müessiseniñ aynı vaqıtta tercime merkezi ve ilmiy akademiya olıp-olmağanı meselesi zemaneviy tetqiqatlarda munaqaşalıdır.^[5]

El-Harezmi el-Memun içün cebir ve astronomiya eserlerini yazdı. Onıñ ind raqamlarına ve onarlama sayılav sistemasına dair kitabı latin tercimesi vastasınen Avropada tarqaldı. El-Harezminiñ coğrafiya kitabında Ptolemeyniñ malümatları yañı koordinatalar ve yer adlarınen toldurıldı.

Bazı menbalarda el-Harezminiñ Hazar deñiziniñ şimaliy taraflarına yapılğan ilmiy seferde iştirak etken oluvı faraz etile, amma bu malümat kesin degil.^[5]

Eserleri

El-Harezminiñ bizge belli esas eserleri şulardır:^[5]

«İnd esabı aqqında kitap» — onarlama sayılav sistemasını añlatqan eser;
«Cebir ve muqabele esabı aqqında qısqa kitap» (arapça الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة‎) — birinci ve ekinci dereceli musaviylemelerni çezüv usullarını, miras bölüştirilmesini, ticaret ve yer ölçüvi meselelerini añlatqan eser;^[6]
«Zic es-Sindhind» — astronomik cedveller toplaması;
«Dünya tasviri kitabı» — coğrafiya eseri;
Müneccimliginiñ qurulışı aqqında kitap;
Müneccimligini qullanuv aqqında kitap;
Küneş saatı aqqında kitap;
Yeudiy taqvimini esaplav aqqında risale;
«Tarih kitabı».

Menbalar

1 2 Brentjes S. Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al‐Khwārizmī (ingl.) — Springer Science+Business Media, 2007.
1 2 3 O'Connor J., Robertson E. F. Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi — 1995.
1 2 Store norske leksikon (бук.) — 1978. — ISSN 2464-1480
↑ Al-Khwarizmi(ing.). MacTutor History of Mathematics. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.
1 2 3 4 Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī(ing.). Islamic Scientific Manuscripts Initiative, Max Planck Institute for the History of Science. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.
↑ The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing(ing.). Library of Congress. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.

[_75a753e10a489dd4-1] 1 2 Brentjes S. Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al‐Khwārizmī (ingl.) — Springer Science+Business Media, 2007.

[_85fc50b8d2b68063-2] 1 2 3 O'Connor J., Robertson E. F. Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi — 1995.

[_1d20a945a05f2db2-3] 1 2 Store norske leksikon (бук.) — 1978. — ISSN 2464-1480

[mactutor-4] Al-Khwarizmi(ing.). MacTutor History of Mathematics. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.

[ismi-5] 1 2 3 4 Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī(ing.). Islamic Scientific Manuscripts Initiative, Max Planck Institute for the History of Science. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.

[6] The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing(ing.). Library of Congress. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.

[1]